29 april - 7 mei 2017

Verloren tempel

Onder de Grote Kerk van Elst ligt een van de meest bijzondere stukjes Romeins erfgoed van Nederland: een enorme inheems-Romeinse tempel. Het blijkt te gaan om de grootste Romeinse tempelcomplex ten noorden van de Alpen. Razende Reporter Alexander Bakkes daalde af onder de Grote Kerk voor een bezoek.

De Rijn was niet alleen de grens van het Romeinse Rijk, in de nadagen van de Tweede Wereldoorlog was het de grens tussen de oprukkende geallieerden en de Duitsers. Artillerievuur uit Arnhem blies bijna de hele vloer uit de Grote Kerk van Elst en nadat het vuur was gedoofd en het puin geruimd, bleken er onder de kerk de restanten van een Romeinse tempelcomplex te liggen - het grootste ten noorden van de Alpen.  

Beschermer van de Bataven

De tempel was opgetrokken in een inheems-Romeinse stijl. Zulke tempels waren vierkant in plaats van rechthoekig van vorm, met een zuilengalerij rondom. In Elst is ook een votiefbeeld gewijd aan Hercules Magusanus gevonden, de Bataafse oppergod. Deze god werd afgebeeld als de oer-krachtpatser en was waarschijnlijk de beschermer van de Bataafse soldaten die in het Romeinse leger dienst namen. Een anderen aanwijzing dat deze tempel vooral werd bezocht door Bataafse veteranen en soldaten, is de vondst van een bronzen militair diploma. Hierop stond duidelijk vermeld dat een Bataafs ruiter zijn dienst had volbracht in het Romeinse leger en nu Romeins staatsburger was.    

Tempeltreden

Onder de gerestaureerde vloer van de kerk zijn de fundamenten van de tempel goed te zien. Het gaat om een bouwwerk uit ongeveer het jaar 100, van 31 bij 23 meter, en moet 15 meter hoog zijn geweest. Je hoeft niet eens zo diep de grond in: een klein trapje af en je staat al op de treden van de tempel. Wanneer je langs de fundamenten loopt, zie je waar vroeger de trappen die toegang gaven tot het tempelgebouw hebben gelegen. Je kan je handen laten glijden over de prachtig recht gemetselde tufstenen uit de Eifel, en waar er een dwarsdoornsnede in de muur is gemaakt, zie je hoe die vanbinnen gemaakt is met een typisch Romeins bouwmateriaal: gestort beton.

 

Materiaal van ver

Van alleen de fundamenten al kun je zien dat er kosten nog moeite waren gespaard bij de bouw van deze tempel. De stukken pilaar en delen van de architraaf die te zien zijn, zijn kalksteen uit Noord-Frankrijk. Onder de fundamenten van de tempel staan 600 solide eikenhouten heipalen die uit Duitsland zijn gekomen. Van de binnenkant van de tempel, de cella, weten we hoe die eruit moeten hebben gezien. Karin, rondleider van Kerkmuseum Elst, vertelt: “Toen er bij het bombardement ook een altaarsteen uit de achtste eeuw opgeblazen werd, kwamen daaruit de gekleurde delen van een muurstuk uit de cella tevoorschijn. Daarop hebben wij deze reconstructie gemaakt.”  

Kado van de keizer?

Waarom werd er zoveel moeite gedaan voor zo’n uithoek van het Rijk? Karin: “Lange tijd werd gedacht dat het een verzoeningspoging was van de Romeinen met de Bataven na de Opstand van 69 v.Chr. De tempel stamt echter van rond het jaar 100, dus die vlieger gaat niet op. Wat nu waarschijnlijk lijkt, dat het onderdeel uitmaakte van het bouwprogramma van Trajanus. We weten niet zeker of deze tempel gebouwd werd toen Trajanus nog gouverneur in Nijmegen was of al keizer, maar je zou kunnen denken dat hij deze plek in Elst goed kende.”

 

Verloren schatten

Wat apart is, is dat we nergens een geschreven verwijzing naar zo’n grote tempel kennen. De tempel van Elst staat niet op kaarten, staat nergens beschreven, en de Latijnse naam van Elst (Elistha) kennen we pas uit de vroege middeleeuwen. Misschien was de tempel zo ‘Bataafs’, dat hij niet relevant was voor de Romeinen. Dat leidt ook tot de spannende gedachte dat er nog allerlei andere zaken in de grond kunnen zitten. Zo werd er begin dit jaar bij Tiel, aan de rand van bedrijvenpark Medel, een enorme ontdekking gedaan. Een Jupiterbeeld, meer dan 2500 bronzen voorwerpen waaronder een zalfpot, wijnzeef, versierd glaswerk en andere luxegoederen. De plek, en de betekenis van deze vondst, is voorlopig nog een volstrekt raadsel; net als de tempel van Elst is er geen vermelding van deze plek in ons bekende geschriften. De mooiste vondsten zijn nog geduldig onder de grond, of onder een andere kerk, op ons aan het wachten.

 

Nieuwsbrief

Wil je op de hoogte blijven van alles wat er gebeurt rondom de Romeinenweek en RomeinenNU? Meld je dan aan voor de nieuwsbrief en volg ons op Facebook, Twitter en Instagram!